Nickerie.Net Special, zaterdag 01 juli 2006  

Er is leven na de dood van ruimtetelescoop Hubble

Telescoopdirecteur Matt Mountain moet zorgen voor een natuurlijke overgang van de Hubble naar de peperdure Webb-kijker

Govert Schilling (Interview)

Hawaii - De opvolger van de ruimtetelescoop Hubble heeft al een naam: Webb. De lancering staat gepland voor 2013. De nieuwe kijker moet meer inzicht geven in de oorsprong van sterren en sterrenstelsels en de evolutie van het heelal. Op het kantoor van Matt Mountain, de nieuwe directeur van het Space Telescope Science Institute in Baltimore, hangt het afscheidscadeau van zijn vorige baan: een grote poster van de Gemini- telescoop, voorzien van een paar dozijn handtekeningen. Tien jaar lang zwaaide Mountain de scepter over het Gemini-observatorium op Mauna Kea, Hawaii, en het personeel zag hem in september met lede ogen naar het Amerikaanse vasteland vertrekken. Zelf had hij er ook moeite mee, geeft hij toe. ‘Je krijgt niet vaak de kans om een grote sterrenwacht vanaf de grond op te bouwen, zoals ik met Gemini heb kunnen doen.’

Toch was de overgang naar het Space Telescope Science Institute (STScI) niet zo groot. Vanwege zijn ervaring met infrarood-astronomie was Mountain al geruime tijd de telescope scientist van de James Webb Space Telescope (JWST), de opvolger van Hubble.

Ook de James Webb-telescoop wordt straks vanuit Baltimore gerund, dus toen Mountain werd gevraagd om te solliciteren op de baan van directeur, hoefde hij niet lang na te denken. Bijkomend punt was dat zijn vrouw en kinderen het wel gezien hadden op het afgelegen Hawaii.

Een makkelijke baan is het niet.

Zijn voorganger, Steven Beckwith, kreeg de ‘Hubble Wars’ op zijn bord: de strijd met Nasa-topman Dan Goldin over het voortbestaan van de Hubble Space Telescope, die in 1990 werd gelanceerd, en zijn voortbestaan te danken heeft aan dure periodieke onderhoudsvluchten.

Mountains grootste uitdaging is het om straks een natuurlijke overgang te bewerkstelligen van Hubble naar Webb, en om de astronomische gemeenschap te overtuigen van het belang van de nieuwe, peperdure telescoop.

Het voortbestaan van Hubble, in elk geval tot 2012, lijkt gegarandeerd.

Vlak voordat Mountain zijn kantoor in Baltimore betrok, werd Nasa-baas Goldin opgevolgd door Mike Griffin, die de beslissing van zijn voorganger om geen onderhoud aan Hubble meer te plegen terugdraaide. Vooropgesteld dat de shuttlevlucht van vandaag succesvol verloopt, lijkt het erop dat de vijfde onderhoudsvlucht naar de Hubble eind 2007 kan plaatsvinden.

Er worden dan twee nieuwe, grote instrumenten geplaatst, en de ruimtetelescoop krijgt nieuwe gyroscopen en batterijen. Daarmee moet hij weer vijf jaar vooruitkunnen.

Hoewel de Webb-telescoop te kampen heeft met budgetoverschrijdingen en vertragingen, ziet het er volgens Mountain naar uit dat hij in 2013 kan worden gelanceerd.

Dat betekent dat er bijna zeker geen ‘g at’ valt tussen de dood van Hubble en de lancering van Webb – dat zou een desastreuze invloed hebben op de continuïteit van het astronomisch onderzoek.

Met een spiegelmiddellijn van zesenhalve meter is de Webb-telescoop veel groter en gevoeliger dan Hubble. Hij zal voornamelijk onderzoek doen aan de oorsprong van sterren en sterrenstelsels, aan de prille evolutie van het heelal, en aan planeten bij andere sterren.

Mountain: ‘Met Webb vinden we mogelijk de eerste aanwijzingen van methaan, water of zuurstof in de dampkring van een exoplaneet.’

De James Webb Space Telescope kijkt niet in zichtbaar licht, maar op infrarode golflengten. Toch wordt hij gezien als de opvolger van Hubble. Het grote publiek zal niet teleurgesteld worden. ‘JWST levert fantastische foto’s op’, aldus Mountain. ‘Die pr-functie is van groot belang: Nasa heeft het grootste deel van de politieke steun voor het wetenschappelijk ruimteonderzoek te danken aan de publieke belangstelling voor de Hubble-resultaten.’

Dat de nieuwe ruimtetelescoop minstens vierenhalf miljard dollar kost (inclusief tien jaar gebruik), en daarmee het duurste sterrenkundige instrument in de geschiedenis wordt, daar zit Mountain niet zo mee. ‘Volgens de nieuwe rekenmodellen van Nasa zou de Hubble op zevenenhalf miljard uitkomen. Het is een van mijn taken om mensen te leren hier objectiever naar te kijken.’

Overigens richt Mountain zijn blik ook op de verre toekomst, voorbij Hubble en Webb – ‘dat is natuurlijk ook de taak van een directeur’, zegt hij. Zo heeft hij in het najaar een bijeenkomst op het Space Telescope Science Institute belegd met als thema Astrophysics enabled by the return to the moon.

Nasa’s plannen om opnieuw bemande vluchten uit te voeren naar de maan kunnen volgens Mountain van belang blijken te zijn voor sterrenkundig onderzoek. ‘Ve r g e e t niet dat de Hubble-telescoop er ook nooit was gekomen zonder de infrastructuur van het spaceshuttleprogramma’, zegt hij. ‘Als Nasa die maan-infrastructuur gaat bouwen, zou het buitengewoon naïef zijn om daar geen gebruik van te maken.’

Dat betekent dat een toekomstige reuzentelescoop op de maan misschien ook wel vanuit Baltimore zal worden bestuurd. Mountain: ‘De raketten die nu op de tekentafel liggen, zijn groot genoeg om een zesmeter telescoop te lanceren, zonder dat de spiegel opgevouwen hoeft te worden zoals bij de JWST het geval is.’ Dat Mountain tegen die tijd nog in Baltimore zetelt, lijkt onwaarschijnlijk. ‘Ik hoop in elk geval aan te blijven tot JWST gelanceerd wordt’, zegt hij. ‘Een Gemini-achtige telescoop in een baan om de zon – iets mooiers kan ik me nauwelijks voorstellen.’

Telescoop-camera nog niet gerepareerd

Sinds maandag 19 juni is de belangrijkste camera van de ruimtetelescoop Hubble buiten bedrijf. De oorzaak van het probleem is nog niet achterhaald.

De Advanced Camera for Surveys zette zichzelf in safe mode, mogelijk als gevolg van een storing in de elektronica.

Zulke storingen zijn eerder voorgekomen, maar konden vaak binnen een paar dagen worden verholpen.

Mogelijk besluit Nasa over te schakelen op de backup-elektronica van de camera. Mocht de back-up-elektronica het ook begeven, dan is de belangrijkste camera van Hubble definitief verloren. Dat gebeurde enkele jaren geleden ook met een spectrograaf aan boord van de Hubble-telescoop.

WWW.NICKERIE.NET

E-mail: info@nickerie.net

Copyright © 2006. All rights reserved.

Designed by Galactica's Graphics